‘Sputnik’ staat er op de bus naar de Russische havenstad Moermansk. Vanuit het Noorse plaatsje Kirkenes, is het slechts een uur of vijf rijden. De weg ernaar toe leidt langs een soort zwartgeblakerd maanlandschap en rijen in de modder geparkeerde sovjettanks.
© Boris Peters
Kirkenes in het Noordoosten van Noorwegen is op vele manieren een eindpunt. De snelweg E6 die 2500 kilometer eerder in Oslo begint, eindigt er. De schepen van de Hurtigruten, de beroemde dagelijkse kustverbinding die in Bergen begint, draaien in Kirkenes om en beginnen aan de terugreis. Het is ook de plek waar het Noorse grondgebied eindigt. De grens met de Russische federatie is vlakbij. Kirkenes is daarmee een goed startpunt voor een uitstapje naar Moermansk, met zo’n 380.000 inwoners de grootste binnen de poolcirkel gelegen stad.
De snelste manier om vanuit Oslo in Kirkenes te komen is per vliegtuig. In Kirkenes en de directe omgeving wonen zo’n zes- van de bijna tienduizend inwoners die de 3900 vierkante grote gemeente Sør-Varanger telt. Wegwijzers in deze uithoek zijn zowel in het Noors als in het Russisch opgesteld. In de kleine baai die uitmondt aan de Barentzzee liggen roestige Russische vissersschepen zij aan zij.
Op een heuvel dicht bij het dorpsplein prijkt het Russische monument. Het beeld van een Russische soldaat is een eerbetoon aan het Rode Leger dat Kirkenes in oktober1944, na vier jaar bezetting door de Duitsers, bevrijdde. Veel over de harde oorlogsjaren waarin Kirkenes zwaar werd gebombardeerd, is te vinden in het Grenseland Museum aan de rand van het stadje. De ligging van Kirkenes, dicht bij de strategisch belangrijke ijsvrije haven van Moermansk, maakte het tot een belangrijke plek. De geallieerden stuurden vanuit Amerika en het Verenigd Koninkrijk versterkingen naar Moermansk om te voorkomen dat Duitsers Moskou in zouden nemen. De Duitsers van hun kant legerden zo’n 30.000 man rond Kirkenes in een poging Moermansk in te nemen. De Russen bombardeerden de stad daarom vrijwel onophoudelijk. Het maakt Kirkenes tot een van de meest gebombardeerde steden tijdens WO II. Minder dan twintig huizen stonden na de oorlog nog overeind. Kirkenes herstelde zich vooral dankzij de ijzermijnen en de grote vraag naar ijzer. Tegenwoordig is de in 1996 gesloten AS Sydvaranger-mijn nog slechts een toeristische attractie.
Sputnik
Het is vandaag de dag van de ‘Russische Markt’, die elke laatste donderdag van de maand op het centrale marktplein plaatsvindt. Vanachter eenvoudige klaptafels proberen enkele tientallen Russen koopwaar als glas, porselein en tweedehands spullen te slijten. Echt storm loopt het niet.
De volgende middag cirkelen er meerdere minibusjes met bestemming Moermansk door Kirkenes. Er is ook een grotere, oude bus die trots de naam Sputnik op de zijkant draagt. De voorruit vertoont een flinke barst. Een Noors gezin bestaande uit vader, twee kinderen en opa en oma, twee alleen reizende mannen, een Russische vrouw met drie zware tassen en twee dames van het lokale reisbureau zijn vandaag de passagiers.
Lang duurt de rit tot de grens niet. Een goed kwartier, veel meer zal het niet zijn. Een lange rij auto’s staat al te wachten. De Sputnik komt hier dagelijks en dat heeft zo zijn voordelen. De bus passeert de rij en aan de Russische kant van de grenspost wordt het loket met een aanduiding ‘Russian Federation Citizens only’ speciaal voor de inzittende van de Sputnik geopend. Na de grens voert de reis door een soort maanlandschap. De toendra is hier zwart geblakerd door vervuiling . De vervuiling is veroorzaakt door de nikkelmijnen rond de stad Nikkel. Kilometers hekwerk markeren de grens. Tweemaal wordt er gestopt voor een slagboom waarop een jonge Russische militair in de bus de paspoorten komt controleren. Langs de smalle hobbelige weg staan haveloze kazernes waar lange rijen pantervoertuigen en tanks staan gestald.
Moermansk
Zo’n vijf en een half uur na het vertrekt uit Kirkenes wordt Moermansk bereikt. Ingecheckt wordt er in Hotel Poliarnie Zori, een van de weinige luxe hotels in Moermansk. Het personeel spreekt er Engels, de kamers zijn goed verzorgd. Buiten, de duisternis is inmiddels aangebroken, merken we hoe lastig het is om geen Russisch, dat gebruik maakt van een afwijkend, cyrillisch, schrift te spreken. Straatnamen, winkel- en restaurantaanduidingen, ze blijven vrijwel allemaal onleesbaar. De weg vragen is ook niet eenvoudig want buiten de grote hotels spreken slechts weinig mensen hier Engels. In het centrum maken lange rechte straten het echter eenvoudig de weg te vinden.
In een zaak waar je staand aan hoge tafels drinkt en eet, bestellen enkele toeristen al wijzend een soort Russische ravioli en halve liters Russisch bier. Niet alleen het warm eten, variërend van borsjtsj (rode bietensoep) tot pizza of kip, maar ook het gebak is hier erg in trek. De zaak, gelegen aan de Prospekt Lenina (Lenin Boulevard), doet niet alleen dienst als eetgelegenheid en bakker maar er worden ook cd’s en flessen alcohol verkocht. Buiten trekt een groot Leninbeeld voor een appartementsblok halverwege de straat de aandacht.
In het hotel zijn onder meer een drukbezochte nachtclub en een bar gevestigd. Voor een biertje of wat anders is er daarnaast nog de Barentsz-Bar. Er zijn veel Scandinaviërs en ook enkele mooi uitgedoste Russische ‘jongedames’, die duidelijk wachten op klandizie. Aangezien dit een plek is waar veel buitenlanders komen, liggen de bierprijzen er duidelijk hoger dan elders
Houten huizen
Moermansk werd tijdens WO II vrijwel geheel vernietigd. Slechts op enkele plaatsen in het centrum zijn nog oude houten huizen te vinden. De meeste bebouwing bestaat uit typische betonnen Sovjetflats, onderverdeeld in kleine appartementen. De niveauverschillen in en het feit dat verschillende panden in het centrum met pastelkeuren zijn opgefleurd, zorgen voor wat welkome afwisseling in het straatbeeld. En er is natuurlijk de haven, gelegen aan de Barentszzee. De haven is het gehele jaar door ijsvrij en een belangrijke bestaansreden voor de stad. In de zomermaanden is het mogelijk hier een van de drie nucleair aangedreven onderzeeërs, uniek in de wereld, te bezoeken. Vlakbij Moermansk is ook de haven van de ‘gesloten stad’ Severomosk, de thuishaven van de Noordelijke vloot van de Russische Federatie. Om deze haven te bezoeken is speciale toestemming nodig. De haven en het omringende deel van de Barentszzee is een waar nucleair kerkhof vol afgedankte nucleaire onderzeeërs en ander wapentuig.
Een goed punt om een stadsrondrit door Moermansk te beginnen is bij ‘Alyosha’. Met dit reusachtige beeld van een soldaat die vanaf een heuvel uitkijkt over Moermansk worden de Russische soldaten herdacht die tijdens WO II het Russische grondgebied boven de poolcirkel verdedigde. Aan de voet van de enorme betonnen soldaat is er een prachtig uitzicht over de haven en de stad. Een bruidspaar met gevolg komt bloemen voor het monument neerleggen en laat vervolgens de Russische Champagne knallen. Ook de toevallige passant krijgt een plastic bekertje en een halve fles in de handen gedrukt. Het bruidspaar moet verder want de traditie in Moermansk wil dat bruidsparen alle belangrijke monumenten langsgaan.
Bij de volgende halte, de Sint Nicholas kerk, staat ook al weer een kleine bruidsstoet foto’s te nemen. De orthodoxe kerk, gewijd aan de beschermheilige van de scheepslieden, werd pas in 1992 voltooid. Aanvankelijk stond er op dezelfde plek een houten kerk, gebouwd net na WO II. Rond 1984 vond de geloofgemeenschap echter dat het tijd was voor een stenen kerk. Toen de communistenleiders van de illegale bouw hoorden, stuurden ze mijnwerkers naar de kerk om hem op te blazen. Om dit te voorkomen omsingelden gelovigen de kerk. Uiteindelijk werd besloten dat de kerk mocht blijven staan, maar dat de bouw moest worden stilgelegd. Pas in 1987, als gevolg van de Perestroika, mocht begonnen worden met de afbouw van de kerk.
De kerk nog volop gebruikt. Jonge vrouwen staan met hun baby’s klaar om ze te laten dopen. Gelovigen kussen de iconen. De kerk is van buiten wit geschilderd en heeft grote goudkleurige, tulpvormige, koepels. De ligging tussen braakliggend terrein en eindeloze rijen grauwe, grijze flats doet de kerk mooier lijken dan hij is. Vlakbij staat op een iets lager niveau een roodwit gestreepte vuurtoren. Althans zo lijkt het, in werkelijkheid is het een monument voor alle doden op zee, waaronder ook de doden van de in 2000 gezonken kernonderzeeër Koersk.
Heldenstad
Tijd om terug te keren naar het stadscentrum. Ook hier weer een bruidspaar. Ditmaal bij het standbeeld van Antony Bredov bij de ingang van het stadium aan de Prospect Lenina. Bredov is een Sovjetheld die zichzelf en verschillende Nazi’s opblies met een handgranaat, nadat hij zich door hen omsingeld wist. In de binnenstad zien we op meerdere plekken afbeeldingen van Lenin en van de rode vlag met het hamer- en sikkelsymbool ernaast. Aardig is ook het stadswapen met daarin een vis en een boot, dat samen met een stenen uitvoering van een heldenmedaille (een vijfpuntige ster aan een rood lint) op een gebouw aan het centrale Sovietsky Konstitutsii plein is aangebracht. De medaille wijst erop dat Moermansk het predikaat heldenstad draagt. Dit vanwege de dappere rol die de stad speelde in de Tweede Wereldoorlog.
Op een van de lokale markten probeert een koopman een berenmuts te verkopen. Een kledingstuk dat tijdens de koude wintermaanden zeer bruikbaar is. De winters in Moermansk zijn lang en donker. Daar tegenover staan slechts korte zomers waarin het juist weer extreem lang licht blijft. Dat maakt het een harde stad om in te leven.
Voor het avondeten lonkt restaurant Tokyo. Bij de ingang rookt een serveerster een sigaret. Ze kijkt vragend. “English big probleem. No English”, zegt ze lachend. Eenmaal binnen blijkt het probleem nogal mee te vallen. De sushi die we gewoon op een plaatje aanwijzen vormt, gecombineerd met een stevig glas wodka, een prima maaltijd. ’s Avonds is de 7th Heaven bar op de 16e verdieping van het de Vijf Hoeken gelegen Artica hotel een geliefde bestemming. De ramen van de bar bieden een prachtig weids uitzicht over de lichtjes van de stad en de haven.
1 Reactie
december 10, 2008 at 4:37 pm
kan jullie aub mijn helpen
of informatie geeft over reizen moermansk met een groepsresen vanuit kirkenes naar moermansk voor een peronen een vakantie in april 2009
2 week